Πολλοί γονείς περιγράφουν ότι από τις πιο δύσκολες στιγμές στην καθημερινότητα με ένα παιδί στο φάσμα είναι εκείνες όπου η συμπεριφορά του μοιάζει ακατανόητη, απρόβλεπτη ή υπερβολικά έντονη.
Συχνά παραδείγματα που μαθαίνουμε αφορούν ένα ξαφνικό ξέσπασμα μέσα στο σούπερ μάρκετ, την άρνηση να ντυθεί το πρωί για το σχολείο ή την επιμονή σε μια συγκεκριμένη ρουτίνα που, αν διακοπεί ή αλλάξει έστω και ένα στοιχείο της, προκαλεί μεγάλη αναστάτωση. Σε τέτοιες στιγμές οι γονείς συχνά νιώθουν σύγχυση, αμηχανία ή και ενοχή, αναρωτώμενοι αν κάνουν κάτι λάθος ή αν θα έπρεπε να επιβάλουν πιο αυστηρά όρια. Η εμπειρία αυτή είναι βαθιά ανθρώπινη και κοινή σε πολλές οικογένειες, ιδιαίτερα όταν το παιδί φαίνεται να μην υπακούει στους συνηθισμένους κανόνες επικοινωνίας.
Από αναπτυξιακή και κλινική σκοπιά, ένα από τα πιο σημαντικά βήματα κατανόησης είναι να θέσουμε τα σωστά ερωτήματα. Αντί να ρωτήσουμε «πώς θα σταματήσουμε αυτή τη συμπεριφορά;» είναι πιο αποδοτικό να ρωτήσουμε «τι προσπαθεί να μας πει το παιδί μέσα από αυτή τη συμπεριφορά;». Στα παιδιά που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού πολλές συμπεριφορές λειτουργούν ως μορφή επικοινωνίας ή ως τρόπος ρύθμισης και αντιμετώπισης μιας εσωτερικής έντασης που δεν μπορεί ακόμη να εκφραστεί με λόγια. Ένα παιδί που φωνάζει όταν αλλάζει η ρουτίνα του ή προκύπτει μια απρόβλεπτη συνθήκη, μπορεί να προσπαθεί να δείξει ότι χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να προσαρμοστεί στη μετάβαση. Παρομοίως ένα παιδί που αποσύρεται από την ομαδική δραστηριότητα στο σχολείο ή στην παιδική χαρά, ίσως βιώνει αισθητηριακή υπερφόρτωση ή κοινωνική αβεβαιότητα. Η κατανόηση αυτών των διαστάσεων βοηθάει τους γονείς να δουν τη συμπεριφορά όχι ως πρόκληση ή αντίσταση, αλλά ως μήνυμα που ζητά αποκωδικοποίηση.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι πίσω από μια έντονη αντίδραση μπορεί να βρίσκονται πολλαπλοί παράγοντες: κόπωση, δυσκολία πρόβλεψης, ανάγκη για έλεγχο, δυσκολία κατανόησης κοινωνικών προσδοκιών ή ακόμη και απλή σωματική δυσφορία. Για παράδειγμα, ένα παιδί που επιμένει να φορά πάντα το ίδιο ρούχο, μπορεί να αναζητάει αισθητηριακή ασφάλεια, και όχι να προσπαθεί να «επιβληθεί». Επίσης ένα παιδί που αντιδράει έντονα όταν χάνει σε ένα παιχνίδι, ίσως δυσκολεύεται να δεχτεί και να ρυθμίσει τη ματαίωση ή να κατανοήσει τη σχετικότητα της επιτυχίας και της αποτυχίας. Όταν οι γονείς αρχίζουν να παρατηρούν τις συνθήκες μέσα στις οποίες εμφανίζεται μια συμπεριφορά, συγκεκριμένα τι προηγήθηκε, τι ακολούθησε και πώς αντέδρασαν οι ίδιοι, δημιουργείται σταδιακά μία ολοκληρωμένη εικόνα που μας δείχνει τις ανάγκες του παιδιού.
Σε ένα διεπιστημονικό θεραπευτικό πλαίσιο, αυτή η διαδικασία κατανόησης εμπλουτίζεται μέσα από διαφορετικές οπτικές. Ο ψυχολόγος και ο παιγνιοθεραπευτής μπορεί να βοηθήσει τους γονείς να αναγνωρίσουν τη συναισθηματική σημασία μιας συμπεριφοράς και να ενισχύσουν τη σχέση τους με το παιδί μέσα από κοινές εμπειρίες παιχνιδιού και ρυθμισμένης αλληλεπίδρασης. Ο εργοθεραπευτής ενδέχεται να εντοπίσει αισθητηριακές δυσκολίες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά σε καθημερινές δραστηριότητες, όπως το φαγητό ή η ένδυση, ενώ ο λογοθεραπευτής μπορεί να στηρίξει την ανάπτυξη εναλλακτικών τρόπων επικοινωνίας, ώστε το παιδί να εκφράζει ανάγκες και επιθυμίες με λειτουργικό τρόπο. Η συνεργασία αυτών των ειδικοτήτων επιτρέπει να διαμορφωθεί μια ολοκληρωμένη κατανόηση του παιδιού, στρατηγική για τη συστηματική βοήθεια της οικογένειας, η οποία μεταφράζεται σε πρακτική υποστήριξη βήμα-βήμα.
Για τους γονείς, η αλλαγή οπτικής δεν σημαίνει ότι οι δυσκολίες εξαφανίζονται, αλλά ότι η καθημερινότητα γίνεται περισσότερο νοηματοδοτημένη και λιγότερο απειλητική. Όταν μια συμπεριφορά αποκτά νόημα, η αντίδραση των ενηλίκων μπορεί να γίνει πιο σταθερή, πιο προβλέψιμη και πιο υποστηρικτική, γεγονός που βοηθά και το ίδιο το παιδί να αισθανθεί ασφάλεια την ώρα που βιώνει δυσφορία και στρες. Σταδιακά δημιουργείται ένας κύκλος θετικής αλληλεπίδρασης, όπου η κατανόηση οδηγεί σε καλύτερη ρύθμιση και η καλύτερη ρύθμιση ενισχύει τη σχέση του παιδιού με τον γονέα ή το φροντιστή του.
Συνεπώς το να αναρωτηθεί ένας γονέας «τι θέλει να μου πει το παιδί μου τώρα;» αποτελεί ίσως μία από τις πιο ουσιαστικές ερωτήσεις στην πορεία της ανατροφής ενός παιδιού στο φάσμα του αυτισμού. Δεν πρόκειται για μια εύκολη διαδικασία, αλλά για μια σταδιακή καλλιέργεια παρατήρησης, αποδοχής και συνεργασίας με τους επαγγελματίες που στηρίζουν την οικογένεια. Μέσα από αυτή τη διαδρομή, η συμπεριφορά παύει να βιώνεται μόνο ως πρόβλημα, και μετατρέπεται σε διαδικασία βαθύτερης κατανόησης και σύνδεσης με το παιδί και τις ανάγκες του.






