Loading ...
Κόπωση και άγχος στα μέσα της χρονιάς

Κόπωση και άγχος στα μέσα της χρονιάς
πώς αναγνωρίζεται στο παιδί και τι να κάνουμε

Ο Μάρτιος ως χρονικό ορόσημο μέσα στη σχολική χρονιά, συχνά σηματοδοτεί εκείνη τη λεπτή αλλά ουσιώδη μετατόπιση από τη λειτουργική κόπωση στη συσσωρευμένη ψυχοσυναισθηματική εξάντληση, κατά την οποία το παιδί δεν αρνείται απλώς να συνεργαστεί αλλά πιθανόν να αδυνατεί πραγματικά να συνεχίσει με τον ίδιο ρυθμό. Αυτό το γεγονός μπορεί να εκφράζεται μέσα από το φαινομενικά απλό «δεν θέλω», το οποίο όμως σε κλινικό επίπεδο μεταφράζεται συχνά ως «δεν αντέχω άλλο».

Ποια είναι τα δείγματα στο παιδί

Η ενδιάμεση αυτή περίοδος χαρακτηρίζεται από μια σταδιακή φθορά των εκτελεστικών λειτουργιών (μνήμη, μάθηση, συντονισμό στο χρόνο, λύση προβλημάτων), της αντοχής στη ματαίωση και της συναισθηματικής ρύθμισης. Αυτό μπορεί να το παρατηρήσουμε ιδίως σε παιδιά που ήδη επενδύουν αυξημένη ψυχική ενέργεια για να ανταποκριθούν σε μαθησιακές ή κοινωνικές απαιτήσεις. Το αποτέλεσμα είναι να βλέπουμε τις πρώτες «ρωγμές» να εμφανίζονται σε μικρές καθημερινές σκηνές: καθυστέρηση στην έναρξη του διαβάσματος, υπερβολική ενασχόληση με ασήμαντους περισπασμούς, παρατεταμένη αναβλητικότητα, σωματικές ενοχλήσεις λίγο πριν τις υποχρεώσεις (όταν το παιδί ότι παραπονιέται ότι πονάει το κεφάλι του ή η κοιλιά του), ή εκρήξεις θυμού δυσανάλογες προς το ερέθισμα που δέχεται το παιδί.

Συχνά, αυτό που οι γονείς περιγράφουν ως «αντιδραστικότητα» ή «τεμπελιά» είναι στην πραγματικότητα ένα μείγμα γνωστικής υπερφόρτισης και συναισθηματικής εξάντλησης, όπου το παιδί παρουσιάζει μειωμένη ανοχή στη διόρθωση και την υπόδειξη από το δάσκαλο ή το γονιό, υπερευαισθησία στον τόνο της φωνής, έντονη ανάγκη για έλεγχο ή, αντιστρόφως, απόσυρση και αδιαφορία, σαν να «σβήνει» μπροστά στην απαίτηση. Σε μικρότερες ηλικίες η κόπωση μπορεί να εκφραστεί με παλινδρομικές συμπεριφορές, δηλαδή αυξημένη προσκόλληση, δάκρυα χωρίς σαφή αιτία ή έντονη άρνηση για δραστηριότητες που προηγουμένως απολάμβανε, ενώ σε παιδιά μεγαλύτερης σχολικής ηλικίας συναντούμε συχνά δηλώσεις απαξίωσης του εαυτού («δεν είμαι καλός σε τίποτα»), υπερβολική ανησυχία για τεστ και διαγωνίσματα ή μια γενικευμένη απώλεια κινήτρου που συγκαλύπτει φόβο αποτυχίας. Το κρίσιμο σημείο για τον γονέα δεν είναι να ερμηνεύσει το σύμπτωμα με ηθικούς όρους και συναισθήματα ντροπής και άγχους, αλλά να αναγνωρίσει το μοτίβο: όταν η δυσκολία είναι επίμονη, διάχυτη σε περισσότερα περιβάλλοντα (σχολείο, φροντιστήριο, σπίτι)  και συνοδεύεται από συναισθηματική υπερδιέγερση ή εμφανή κόπωση του παιδιού, τότε πιθανότατα δεν πρόκειται για έλλειψη θέλησης αλλά για εξάντληση πόρων αυτορρύθμισης για το παιδί.


Στρατηγικές αντιμετώπισης από τους γονείς

Ο τρόπος με τον οποίο ο γονέας θα απευθυνθεί στο παιδί σε αυτή τη φάση είναι καθοριστικός, διότι ο λόγος του μπορεί είτε να εντείνει το αίσθημα ανεπάρκειας είτε να λειτουργήσει ρυθμιστικά και καθησυχαστικά. Αντί για φράσεις που εστιάζουν στην απόδοση («πρέπει να προσπαθήσεις περισσότερο», «όλοι τα καταφέρνουν»), είναι συχνά πιο αποτελεσματική μια αντανάκλαση της εμπειρίας του παιδιού, όπως «μοιάζεις πολύ κουρασμένος σήμερα» ή «φαίνεται πως αυτό σε πιέζει περισσότερο απ’ όσο αντέχεις τώρα», διότι η λεκτική αναγνώριση μειώνει την αμυντικότητα και ενεργοποιεί το αίσθημα κατανόησης. Η μετατόπιση  από την άσκηση κριτικής στην περιγραφική παρατήρηση, καθώς και η διατύπωση συγκεκριμένων, ρεαλιστικών στόχων («ας ξεκινήσουμε για δέκα λεπτά και μετά κάνουμε ένα μικρό διάλειμμα») ενισχύει την αίσθηση ελέγχου και περιορίζει την καταστροφική σκέψη ότι «πρέπει να τελειώσω τα πάντα τώρα». Παράλληλα η προσωρινή αναπροσαρμογή των απαιτήσεων δεν συνιστά υποχώρηση αλλά στρατηγική πρόληψης περαιτέρω εξουθένωσης, ιδίως όταν συνοδεύεται από σταθερή ρουτίνα, επαρκή ύπνο και σαφή όρια.

Αναγνωρίζοντας την κόπωση του γονιού

Εξίσου σημαντικό είναι ο γονέας να παρατηρήσει τη δική του εσωτερική αντίδραση, διότι η γονεϊκή κόπωση συχνά συγχρονίζεται με την παιδική, δημιουργώντας έναν κύκλο έντασης όπου και οι δύο πλευρές αισθάνονται μη αναγνωρισμένες. Η ικανότητα του ενήλικα να ρυθμίζει πρώτα το δικό του συναίσθημα, να χαμηλώνει τον τόνο της φωνής, να καθυστερεί την παρορμητική επίπληξη και να διαχωρίζει την αξία του παιδιού από τη συμπεριφορά του, αποτελεί βασικό παράγοντα προστασίας της σχέσης. Όταν το παιδί βιώνει ότι η δυσκολία του δεν απειλεί τη σύνδεση με τον γονέα, τότε η συνεργασία αποκαθίσταται ταχύτερα και η κόπωση μετατρέπεται σε διαχειρίσιμη εμπειρία και όχι σε πεδίο σύγκρουσης.

Η σημαντική βοήθεια του ειδικού

Στο Κέντρο ΠΡΟΝΟΗΣΗ, μέσα από στοχευμένα προγράμματα μαθησιακής αποκατάστασης και ψυχοπαιδαγωγικές παρεμβάσεις, δίνεται έμφαση όχι μόνο στην ενίσχυση των γνωστικών δεξιοτήτων αλλά και στην καλλιέργεια στρατηγικών αυτορρύθμισης, στην εκπαίδευση των γονέων μέσα από δομημένα προγράμματα συμβουλευτικής ως προς την αναγνώριση πρώιμων ενδείξεων εξάντλησης και στη διαμόρφωση βιώσιμων καθημερινών ρουτινών που προστατεύουν τη συναισθηματική ισορροπία του παιδιού. Η έγκαιρη κατανόηση ότι πίσω από το «δεν θέλω» ενδέχεται να κρύβεται το «δεν αντέχω» επιτρέπει μια μετατόπιση από τη σύγκρουση στη συνεργασία και από την πίεση στη ρυθμισμένη υποστήριξη.